Duivekater - 3

Er gaan veel onzinverhalen rond over de herkomst van het woord Duivekater. Duivels en katers, oud-Germaanse dieren offers, scheenbeen van de duivel, ja, ja, gooi het maar in mijn pet. In alle schrijfversies komt de l niet voor: dive, duyve, duive, deuve, duef, duuf, deuf, diveker.
Een scheenbeen is het van oorsprong ook al niet, het was meer een wybert van formaat. De speculaasvrijer en vrijster, de taaitaaipop hebben we als antropomorfe baksels. Buitenlandse bakwerken als ossi di morti, of scheinbeinli zijn totaal andere recepten en gerechten.
Duvekot, Duvekoter of Duvekotte oftewel duiventil, duivenhok is een gewone achternaam in Duitsland, België, Noord Frankrijk en Nederland. Maar op een duivenhok lijkt het brood toch ook niet. Misschien was bakker Duvekot wel de eerste die een dergelijk brood maakte. We weten het gewoon weg niet, of nog niet.

Uiteindelijk werd duivekater een bastaardvloek voor wie duivel niet wilde of mocht zeggen, een soort rododendron.

Jan Steen schilderde nog een duivekater, bij Bakker Arend Oostwaert en zijn
vrouw Catharina Keyzerswaert. Het schilderij is rond 1658 gemaakt.

Duivekater - 2

Inmiddels is op een andere lijst een hele discussie losgebarsten over het seizoenskarakter van de Duivekater. Hier volgen nog wat historische feiten:
Wellicht de oudste vermelding van de duivenkater is te vinden in het Etymologicum Teutonicae Linguae van Kiliaan uit 1599: Dyuvenkater, Libi genus, quod strenae loco datur: mmissile libum: libum quod natalitiis Christi datur. Gisteren citeerde ik Moortje van Bredero uit 1617 al met een verwijzing naar Driekoningen. Jan Steen beeldt de duivekater in 1665 bij Sinterklaas af. Waarmee de link naar onze Christelijke feestdagen een feit is. In de loop van de 20ste eeuw is men het brood de hele maand december gaan maken en zelfs tot aan Pasen.
Het deeg bestaat in de twintigste eeuw uit Zeeuwse bloem, melk, gist, zout, citroenrasp, boter, melassesuiker en melkpoeder. Het deeg wordt in langwerpige stukken van ruim dertig centimeter op de bakplaat gelegd. Het opgemaakt deeg wordt eerst met ei bestreken en dan aan de zijkanten op speciale wijze geknipt, naar voorbeeld van Jan Steen, en van boven oppervlakkig ingekerfd met een mes. De broden worden zacht afgebakken in een matig hete oven. Sommige bakkers knippen de uiteinden in en krullen ze om.

Duivekater - 1

Sinterklaas is een tijd van smikkelen en smullen: taaitaaipoppen, speculaas, boterletters, chocoladeletters, banketstaven, pepernoten, marsepein behoren tot onze traditionele gelegenheidslekkernijen. Een traditie die we in ere houden. Toch zijn we een bepaalde vorm van seizoensbrood bijna vergeten, de duivekater. Helemaal rechts onderaan op het schilderij van Jan Steen te zien. Brood in de vorm van een scheenbeen, zo het verhaal wil. Wordt tussen Sint en Driekoningen gegeten van oudsher. Dit lezen we er in Moortje over:

Asset sinter Klaes was, so setten myn soon tot jouwent de schoen,
Wat pleger jou moer Griet Jans daar een hielle hoopte goet in te doen
Hielle peper-huysjes met suycker-erreten, met Kabbeljaus ooghen en kappittelstocken
Dat plech onse Arens voor klockspijs met huydt en met hayr in te schocken,(…)
An sen vygen, ansen nueten, ansen boeckedeflensjes en sulck gebras:(…)
En as het Kerst-tijdt was, dan nooden hy ons op de witte-broots sop,
Heer wat gooter jou Fytje Flores een pot met gulle botter op
In dan droncke wy de Betouw, en de wijn so lustich als water
(Betouw: wijn uit Poitou)
En alle drie Koningen stuurde sy ons een moye Duevekater (...)

Een langwerpig brood dat vooral opvalt door de inkervingen die er een mooi patroon op aanbrengen. Er is in Purmerend nog een bakker die ze maakt. Heet ook Bakkerij de Duvekater. Morgen meer